• डॉ. मनाली महेश पवार

भारतीय आयुर्वेदात काही वनस्पती अशा आहेत, ज्या लोकपरंपरेपासून ते शास्त्रीय ग्रंथांपर्यंत सतत गौरविल्या गेल्या आहेत. त्यांत माका ही वनस्पती अग्रक्रमाने येते. ही वनस्पती केवळ केसांसाठीच नव्हे तर यकृत, रक्त, त्वचा, श्वसनसंस्था, मूत्रसंस्था आणि प्रजननसंस्थेवरही प्रभावी कार्य करते.

पिकलेले केस काळे करण्यासाठी जी द्रव्ये (वनस्पती) वापरतात त्यांना केशरंजक द्रव्ये म्हणतात. ज्यांची प्रकृती पित्ताची असते किंवा काळजी, निद्रानाश, बुद्धीची कामे सतत करणे, खारट पदार्थांचे अतिसेवन करणे अशा गोष्टी घडतात, त्यांना पित्ताधिक्य होते व केस लवकर पिकतात. आजकाल स्क्रीनचा अतिवापर होत असल्यानेही केस गळणे-पिकणे हे अगदी लहान वयात सुरू झाले आहे. हे टाळण्यासाठी काही औषधे, सिद्ध तेल लहानपणापासूनच केसांना लावावे. उदा. जपाकुसुम, महाभृंगराज इत्यादी. आयुर्वेदशास्त्रात केस पिकणे थांबवणारी जीवनीय, बल्य, बृहण व पित्तशामक द्रव्ये सांगितली आहेत. उदा. भृंगराज (माका), बिब्बा, निर्गुण्डी इत्यादी.

भृंगराज (माका)
भारतीय आयुर्वेदात काही वनस्पती अशा आहेत, ज्या लोकपरंपरेपासून ते शास्त्रीय ग्रंथांपर्यंत सतत गौरविल्या गेल्या आहेत. त्यांत माका ही वनस्पती अग्रक्रमाने येते. संस्कृतमध्ये भृंगराज, हिंदीत भंगरा, तर इंग्रजीत ऋरश्रीश ऊरळूी म्हणून ओळखली जाणारी ही वनस्पती केवळ केसांसाठीच नव्हे तर यकृत, रक्त, त्वचा, श्वसनसंस्था, मूत्रसंस्था आणि प्रजननसंस्थेवरही प्रभावी कार्य करते. ग्रामीण भागात पावसाळ्यात आपोआप उगवणारी ही साधीशी दिसणारी वनस्पती आरोग्याचा खजिनाच आहे.

वनस्पती परिचय
शास्त्रीय नाव : एक्लिप्टा आल्बा (एक्लिप्टा प्रोस्ट्रॅटा) एलश्रळीिंर रश्रलर (एलश्रळीिंर ेीीीीिंरींर)
कुल : कॉम्पोझिटी (अस्टेरेसी)
पर्याय नावे : भृंगराज, केशराज, पितृप्रिय, मर्कव, भंगरा, केशरंजन इ.

माका ही बहुवर्षायू, 10-50 सेंमी उंच वाढणारी, ओलसर जमिनीत, शेतीच्या बांधांवर, नाल्याजवळ किंवा पाणथळ भागात विपुल प्रमाणात आढळणारी वनस्पती आहे. पाने समोरासमोर, किंचित लांबट व खरखरीत असतात. लहान पांढरी फुलं आणि काळसर बिया ही तिची ओळख. काही ठिकाणी पिवळ्या फुलांची जातही आढळते (वेडेलिया प्रकार).

द्रव्यगुणवैज्ञानिक दृष्टी
आयुर्वेदानुसार माका- रस : कडू, तिक्त; वीर्य : उष्ण; विपाक : कटू; गुण : लघु, रुक्ष; दोषप्रभाव : कफ-वातशामक आहे. ही गुणरचना दर्शवते की माका शरीरातील कफदोषाचे शमन करून स्रावांचे शोधन, शोषण व शुद्धीकरण करते.

रासायनिक घटक
आधुनिक संशोधनानुसार माक्यात एक्लिप्टाइन, वेडेलोलॅक्टोन, डेमिथाइलवेडेलोलॅक्टोन, विविध अल्कलॉइड्स, फ्लॅव्होनॉइड्स आणि लोह घटक आढळतात. हे घटक दाहशामक, यकृतसंरक्षक (हेपॅटोप्रोटेक्टिव्ह), प्रतिजैविक, अँटिऑक्सिडंट आणि रक्तशुद्धीकारक गुण दर्शवतात.

प्रमुख कार्य व उपयोग
1) यकृतविकारांवर प्रभावी
माक्याचे मुख्य कार्य यकृतावर होते असे आयुर्वेदात स्पष्ट नमूद आहे. कावीळ, यकृतशोथ, पित्तदोष वाढणे, अजीर्ण, आमपित्त अशा स्थितींमध्ये माका उपयुक्त ठरतो. पित्तस्राव सुरळीत करून भूक वाढवतो. यकृतातील सूज कमी करतो. रक्तशुद्धी करून त्वचेवरील पिवळेपणा कमी करतो.
उपयोग : माक्याचा ताजा रस 10-20 मि.ली. प्रमाणात मध किंवा कोमट पाण्यासोबत घ्यावा.

2) केसांसाठी ‘केशराज’
भृंगराज म्हणजे ‘केसांचा राजा.’ केसगळती कमी करतो. अकाली पांढरे होणे थांबवतो. केस दाट, मजबूत व काळे करतो. टाळूवरील कोंडा कमी करतो.
माक्याच्या स्वरसात तिळाचे तेल शिजवून बनवलेले भृंगराज तेल आजही घराघरांत वापरले जाते.

3) त्वचारोगांवर
माका रक्तशुद्धीकारक असल्याने खाज, फोड, पुरळ, कुष्ठरोग (विशेषतः श्वेतकुष्ठ), त्वचेवरील डाग, जखमा व सूज यांमध्ये याचा लेप, काढा किंवा अंतर्गत सेवन उपयोगी ठरते.

4) श्वसनसंस्थेवर
उष्ण व कडू गुणांमुळे कफ वितळवतो. खोकला, दमा कमी करतो. श्वास लागणे कमी होते.

5) रक्तविकार व पांडुरोग
माक्यामुळे रक्तातील दूषित घटकांचे शमन होते. पांडुरोगात (ॲनिमिया प्रकार) रक्तनिर्मिती सुधारण्यास मदत होते.

6) मूत्रविकार
माका मूत्रल (डाययुरेटिक) आहे. मूत्रकृच्छ (लघवी करताना जळजळ), सूज, मूत्रमार्गातील सूक्ष्म संसर्ग यांमध्ये लाभदायक आहे.

7) स्त्रीरोग व प्रजनन
बीजवर्धक व बल्य गुणांमुळे गर्भाशय शुद्धी, प्रसूतीनंतरची कमजोरी, पांढरेपणा
यांमध्ये सहाय्यक उपचार म्हणून वापर करण्यात येतो.

8) डोळ्यांसाठी
भृंगराज नेत्रबलवर्धक मानला जातो. पारंपरिक पद्धतीत त्याचा रस तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली वापरतात.

आयुर्वेदीय प्रयोग
पांडुरोगात : माक्याच्या रसात मिरपूड मिसळून दुधासह सेवन करावे.
काविळीत : ताजा स्वरस मधासह 15 दिवस घ्यावा.
केसगळती : माक्याच्या रसाने सिद्ध केलेले तिळतेल दररोज टाळूला लावावे.
त्वचारोग : पानांचा लेप प्रभावित भागावर लावावा.
खोकला : माक्याचा रस + मध घ्यावा.
मात्रा
स्वरस : 5-20 मि.ली.
चूर्ण : 1-3 ग्रॅम
काढा : 30-50 मि.ली.
(वैद्यकीय सल्ल्यानेच सेवन करावे)

आधुनिक संशोधनाचा आधार
अनेक प्रयोगशाळांनी अभ्यासाने माक्याचे यकृत-संरक्षक गुण सिद्ध केले आहेत. औषधजन्य यकृतदोषात माक्याचे अर्क उपयुक्त ठरतात, असे निष्कर्ष नोंदले गेले आहेत. तसेच अँटिऑक्सिडंट गुणांमुळे पेशींचे संरक्षण होते.

घरगुती भृंगराज तेल तयार करण्याची पद्धत
माक्याचा ताजा रस – 1 भाग, तिळाचे तेल – 4 भाग. मंद आचेवर उकळून पाणी आटल्यावर गाळून साठवावे. हे तेल आठवड्यातून 2-3 वेळा लावल्यास उत्तम परिणाम दिसतात.

काळजी व निषेध
उष्ण प्रकृतीच्या व्यक्तींनी अति प्रमाणात सेवन टाळावे. गर्भवती स्त्रियांनी वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय वापर करू नये. काढा जास्त उकळू नये; स्वरस अधिक परिणामकारक असतो.
श्राद्धकाळात ‘पितृप्रिय’ म्हणून माक्याचा उल्लेख येतो. ग्रामीण भागात ‘दिवसेंदिवस माका खाल्ल्यास शतायुषी होतो’ अशी लोकमान्यता आहे.
माका ही साधी दिसणारी पण बहुगुणी औषधी वनस्पती आहे. केवळ केसांसाठी नव्हे तर यकृतसंरक्षण, रक्तशुद्धी, त्वचा व श्वसनसंस्थेच्या विकारांवर प्रभावी औषध म्हणून आयुर्वेदात तिचे स्थान अढळ आहे. आधुनिक संशोधनानेही तिच्या गुणांना पुष्टी दिली आहे. योग्य प्रमाणात व तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने वापर केल्यास माका आरोग्यवर्धक आणि दीर्घायुष्य देणारा ठरू शकतो.