- सिद्धी ह. धारगळकर
श्रीकृष्ण जन्माष्टमी हा भारतीय संस्कृतीतील एक आनंददायी, भक्तिमय आणि प्रेरणादायी सण आहे. श्रीकृष्णाच्या विचारांनी आपले जीवन उजळून निघावे आणि समाजात सत्य, प्रेम, शांती व सद्भावना नांदावी, हीच जन्माष्टमीच्या निमित्ताने प्रार्थना.
भारतीय संस्कृती ही विविध सण, उत्सव, परंपरा आणि धार्मिक श्रद्धांनी समृद्ध आहे. प्रत्येक सणामागे एखादा ऐतिहासिक, धार्मिक किंवा सांस्कृतिक संदर्भ दडलेला असतो. हे सण केवळ आनंद साजरा करण्याची संधी देत नाहीत, तर त्यातून जीवनमूल्ये, सदाचार, प्रेम, बंधुभाव, कर्तव्यनिष्ठा आणि सत्याचा संदेशही मिळतो. अशाच महत्त्वपूर्ण आणि उत्साहाने साजऱ्या होणाऱ्या सणांपैकी एक म्हणजे श्रीकृष्ण जन्माष्टमी. भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्माची आठवण म्हणून हा सण संपूर्ण भारतात मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो. महाराष्ट्रासह गोवा, गुजरात, उत्तर प्रदेश, राजस्थान, कर्नाटक, तामिळनाडू, पश्चिम बंगाल आणि देशातील अनेक राज्यांमध्ये या उत्सवाला विशेष महत्त्व आहे.
श्रीकृष्ण हा हिंदू धर्मातील भगवान विष्णूचा आठवा अवतार मानला जातो. त्याच्या जीवनात बाललीला, प्रेम, मैत्री, पराक्रम, बुद्धिमत्ता, कर्तव्य आणि धर्मसंस्थापनेचा सुंदर संगम दिसून येतो. श्रीकृष्णाचे व्यक्तिमत्त्व बहुआयामी होते. तो एका बाजूला गोकुळातील खोडकर आणि प्रेमळ बालक होता, तर दुसऱ्या बाजूला अन्यायाविरुद्ध उभा राहणारा पराक्रमी योद्धा आणि कुशल राजनीतिज्ञ होता. कुरुक्षेत्राच्या युद्धभूमीवर त्याने अर्जुनाला दिलेला भगवद्गीतेचा उपदेश आजही संपूर्ण मानवजातीसाठी मार्गदर्शक ठरतो.
पौराणिक कथेनुसार, मथुरेचा राजा कंस हा अत्यंत क्रूर आणि अत्याचारी होता. त्याची बहीण देवकी हिचा विवाह वसुदेव यांच्याशी झाला होता. देवकी आणि वसुदेव यांना विवाहानंतर निरोप देताना आकाशवाणी झाली की, देवकीचा आठवा पुत्र कंसाचा वध करेल. हे ऐकून कंस घाबरला. त्याने देवकी आणि वसुदेव यांना कारागृहात बंदिस्त केले. कंसाला आपला मृत्यू देवकीच्या आठव्या पुत्राच्या हातून होणार असल्याचे समजल्यामुळे त्याने देवकीच्या जन्मलेल्या मुलांचा वध केला. देवकीच्या आठव्या पुत्राचा जन्म होऊ नये, अशी त्याची इच्छा होती. मात्र नियतीसमोर कंसाचे काहीही चालले नाही.
भाद्रपद महिन्यातील कृष्ण पक्षातील अष्टमीच्या मध्यरात्री देवकीच्या पोटी श्रीकृष्णाचा जन्म झाला. श्रीकृष्णाचा जन्म होताच कारागृहातील वातावरण अद्भुत झाले. वसुदेवांना देवकृपेने श्रीकृष्णाला गोकुळात नंद आणि यशोदा यांच्या घरी सुरक्षितपणे नेण्याची संधी मिळाली. त्यांनी श्रीकृष्णाला टोपलीत ठेवले आणि यमुना नदी पार करून गोकुळात नेले. त्याच रात्री नंद-यशोदा यांच्या घरी एका कन्येचा जन्म झाला होता. वसुदेवांनी श्रीकृष्णाला तेथे ठेवले आणि त्या कन्येला घेऊन ते मथुरेतील कारागृहात परतले. अशा प्रकारे श्रीकृष्णाचे बालपण गोकुळात नंद आणि यशोदा यांच्या प्रेमळ सहवासात गेले. गोकुळातील त्याचे बालपण अत्यंत आनंदी आणि रम्य होते.
श्रीकृष्ण जन्माष्टमी हा दिवस भक्तांसाठी अत्यंत पवित्र मानला जातो. भगवान श्रीकृष्णाचा जन्म हा अधर्माचा नाश आणि धर्माच्या स्थापनेचे प्रतीक मानला जातो. जेव्हा समाजात अन्याय, अत्याचार आणि अधर्म वाढतो, तेव्हा धर्माचे रक्षण करण्यासाठी ईश्वर अवतार घेतो, असा संदेश श्रीकृष्णाच्या जन्मकथेतून मिळतो. भगवद्गीतेमध्ये श्रीकृष्णाने धर्म आणि कर्तव्याचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. त्याने अर्जुनाला सांगितले की, मनुष्याने आपल्या कर्तव्यापासून दूर जाऊ नये. कर्म करताना त्याने त्याच्या फळाची अपेक्षा करू नये. या विचारामुळे श्रीकृष्णाचे तत्त्वज्ञान आजही महत्त्वाचे आहे.
जन्माष्टमीच्या दिवशी अनेक भक्त उपवास करतात. दिवसभर धार्मिक कार्यक्रम, भजन, कीर्तन, पूजा आणि श्रीकृष्णाच्या कथा ऐकण्याचे आयोजन केले जाते. रात्री बारा वाजता श्रीकृष्णाचा जन्म झाल्याचे मानून विशेष पूजा केली जाते. मंदिरांमध्ये आरती केली जाते आणि भक्तांना प्रसाद वाटला जातो. श्रीकृष्णाच्या बालपणातील अनेक कथा अत्यंत लोकप्रिय आहेत. गोकुळात वाढताना त्यांनी अनेक बाललीला केल्या. त्यांच्या खोडकर स्वभावामुळे यशोदा माता आणि गोकुळातील इतर स्त्रिया त्याच्यावर कधी रागावत, तर कधी त्यांच्या निरागसपणावर प्रेम करत.
श्रीकृष्णाला लोणी आणि दूध अतिशय आवडत असे, अशी लोकमान्यता आहे. त्यामुळे तो आपल्या मित्रांसोबत गोकुळातील घरांमधून लोणी चोरून खात असे. त्याच्या या बाललीलांमुळे त्याला ‘माखनचोर’ असेही म्हटले जाते. मात्र या कथांमध्ये केवळ खोडकरपणा नसून बालकृष्णाच्या निरागस आणि प्रेमळ स्वभावाचे दर्शन घडते. गोपाळकृष्ण आपल्या मित्रांसोबत गायी चारण्यासाठी जात असत. गायी, वासरे, गोप-गोपी आणि निसर्ग यांच्यात त्याचे बालपण रमले. त्यामुळे कृष्णाला ग्रामीण जीवनाशी जोडलेले देवत्व प्राप्त झाले. त्याच्या हातातील बासरी, डोक्यावरचा मोरपिसारा आणि गायींसोबतचे त्याचे चित्र भारतीय संस्कृतीत अत्यंत प्रसिद्ध आहे.
श्रीकृष्णाच्या जीवनाशी राधेचे नाव अतूटपणे जोडले गेले आहे. राधा आणि कृष्ण यांचे नाते हे भक्ती, प्रेम आणि समर्पणाचे प्रतीक मानले जाते. राधाकृष्णाच्या कथा भारतीय भक्तिसाहित्यात आणि लोकपरंपरेत विशेष स्थान मिळवतात. राधाकृष्णाचे प्रेम हे केवळ लौकिक प्रेम म्हणून न पाहता भक्त आणि परमेश्वर यांच्यातील आध्यात्मिक नाते म्हणूनही पाहिले जाते. भक्तीमध्ये अहंकाराचा त्याग करून ईश्वराशी एकरूप होण्याची भावना या कथांमधून व्यक्त होते.
श्रीकृष्णाच्या जीवनातील गोवर्धन पर्वताची कथाही प्रसिद्ध आहे. गोकुळातील लोक इंद्रदेवाची पूजा करत असत. श्रीकृष्णाने त्यांना आपल्या जीवनासाठी गोवर्धन पर्वत, निसर्ग, पाऊस, गायी आणि शेती यांचे महत्त्व समजावून सांगितले. श्रीकृष्णाच्या या विचारामुळे इंद्राला राग आला आणि त्याने मुसळधार पाऊस पाडला, अशी पौराणिक कथा आहे. गोकुळातील लोकांचे रक्षण करण्यासाठी श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत करंगळीवर उचलला आणि सर्वांना त्याखाली आश्रय दिला. या कथेतून निसर्गाचे महत्त्व, समाजाचे संरक्षण आणि संकटाच्या काळात धैर्याने नेतृत्व करण्याचा संदेश मिळतो.
श्रीकृष्ण मोठा झाल्यानंतर त्याने मथुरेला जाऊन कंसाचा सामना केला. कंसाच्या अत्याचाराचा अंत करून त्याने आपल्या माता-पित्यांची सुटका केली. ही कथा अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाचे प्रतीक मानली जाते. श्रीकृष्णाच्या जीवनातून असे दिसून येते की, अन्याय सहन करणे योग्य नाही. अन्यायाविरुद्ध योग्य मार्गाने आणि धैर्याने उभे राहणे आवश्यक आहे. त्यामुळे जन्माष्टमीचा सण केवळ धार्मिक उत्सव नसून सत्य आणि न्यायाच्या विजयाचा संदेश देणारा उत्सव आहे.
महाभारतात श्रीकृष्णाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. पांडव आणि कौरव यांच्यातील संघर्षामध्ये श्रीकृष्णाने धर्माच्या बाजूने उभे राहून पांडवांना मार्गदर्शन केले. त्याने स्वतः शस्त्र न उचलण्याचा निर्णय घेतला आणि अर्जुनाचे सारथी होण्याचे स्वीकारले. कुरुक्षेत्राच्या युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुन आपल्या नातेवाइकांविरुद्ध युद्ध करण्यास तयार नव्हता. त्याच्या मनात संभ्रम निर्माण झाला होता. त्यावेळी श्रीकृष्णाने त्याला कर्तव्य, आत्मा, कर्म, ज्ञान, भक्ती आणि धर्म यांविषयी उपदेश केला. हाच उपदेश पुढे ‘भगवद्गीता’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. भगवद्गीतेचा संदेश कोणत्याही एका काळापुरता मर्यादित नाही. जीवनातील अडचणी, संकटे आणि निर्णय घेताना मनुष्याने विवेकाने विचार करावा, आपले कर्तव्य ओळखावे आणि योग्य मार्गावर चालावे, हा त्याचा मूलभूत संदेश आहे.
महाराष्ट्रात जन्माष्टमीचा उत्सव विशेष उत्साहाने साजरा केला जातो. जन्माष्टमीच्या दुसऱ्या दिवशी अनेक ठिकाणी दहीहंडी उत्सव आयोजित केला जातो. श्रीकृष्णाच्या बाललीलेतील दही-लोण्याच्या प्रसंगाशी दहीहंडीची परंपरा जोडली जाते. दहीहंडीमध्ये उंचावर दही किंवा लोणी भरलेली हंडी बांधली जाते. गोविंदा पथकातील सदस्य एकमेकांच्या खांद्यावर उभे राहून मानवी मनोरा तयार करतात आणि हंडी फोडण्याचा प्रयत्न करतात. या उत्सवात मोठ्या प्रमाणावर लोक सहभागी होतात. दहीहंडीमागे एकता, संघभावना, सहकार्य, धैर्य आणि समन्वय यांचा संदेश आहे. एकट्या व्यक्तीला जे काम कठीण वाटते, ते सर्वजण एकत्र येऊन सहज पूर्ण करू शकतात. त्यामुळे दहीहंडी ही केवळ मनोरंजनाची परंपरा नसून सामाजिक एकतेचे प्रतीक आहे. आज दहीहंडी उत्सव साजरा करताना सुरक्षिततेलाही महत्त्व दिले जाते. सहभागी व्यक्तींचे वय, सुरक्षितता आणि स्थानिक नियम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. उत्सवाचा आनंद घेताना कोणालाही दुखापत होणार नाही याची काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे.
गोव्यातही श्रीकृष्ण जन्माष्टमी मोठ्या भक्तिभावाने साजरी केली जाते. गोव्याच्या विविध भागांतील मंदिरांमध्ये श्रीकृष्णाची पूजा, आरती, भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. घरांमध्येही श्रीकृष्णाच्या मूर्तीची किंवा बालकृष्णाच्या प्रतिमेची स्थापना केली जाते. काही कुटुंबांमध्ये लहान मुलांना कृष्ण किंवा राधेच्या वेशात सजवले जाते. त्यामुळे घरातील वातावरण आनंदी आणि उत्साही होते. मंदिरांमध्ये रात्री श्रीकृष्ण जन्माचा सोहळा साजरा केला जातो. भक्त मोठ्या श्रद्धेने या कार्यक्रमात सहभागी होतात. गोव्याच्या लोकजीवनात धार्मिक परंपरांबरोबरच सांस्कृतिक परंपरांनाही महत्त्व आहे. त्यामुळे जन्माष्टमीच्या निमित्ताने भजन, कीर्तन, पारंपरिक संगीत आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
जन्माष्टमीच्या दिवशी सकाळपासून भक्तिमय वातावरण असते. अनेक भक्त उपवास करतात. घराची स्वच्छता करून देवघर सजवले जाते. श्रीकृष्णाची मूर्ती किंवा चित्र फुलांनी सजवले जाते. रात्री बारा वाजता श्रीकृष्णाचा जन्म झाला असे मानून जन्मोत्सव साजरा केला जातो. कृष्णाच्या मूर्तीला पंचामृताने स्नान घातले जाते. त्यानंतर नवीन वस्त्रे आणि अलंकार घातले जातात. फुले, तुळशीपत्र, फळे आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो. आरती करून प्रसाद वाटला जातो. काही ठिकाणी बालकृष्णासाठी पाळणा सजवला जातो. भक्त प्रेमाने कृष्णाला पाळण्यात झोके देतात. ‘गोविंदा’, ‘गोपाळ’ अशा जयघोषांनी वातावरण भक्तिमय होते.
श्रीकृष्ण जन्माष्टमीचा सण समाजात एकोपा आणि बंधुभाव निर्माण करण्याचे काम करतो. या दिवशी लोक एकत्र येतात, धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होतात आणि एकमेकांना शुभेच्छा देतात. श्रीकृष्णाने आपल्या जीवनातून मैत्रीचे महत्त्वही दाखवून दिले. सुदामा आणि कृष्णाची मैत्री ही भारतीय संस्कृतीतील मैत्रीचे सुंदर उदाहरण मानली जाते. दोघांमध्ये आर्थिक किंवा सामाजिक विषमता असली तरी त्यांच्या मैत्रीत कोणताही भेदभाव नव्हता. यावरून खरी मैत्री ही संपत्ती, प्रतिष्ठा किंवा पदावर अवलंबून नसते हे समजते. आजच्या काळात समाजामध्ये विविध प्रकारचे मतभेद आणि तणाव दिसून येतात. अशा वेळी श्रीकृष्णाच्या जीवनातील मैत्री, प्रेम, सहकार्य आणि समतेचा संदेश अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
श्रीकृष्णाच्या जीवनातून विद्यार्थ्यांना अनेक महत्त्वाच्या गोष्टी शिकता येतात.
आजच्या आधुनिक आणि तंत्रज्ञानाच्या युगात सण साजरा करण्याच्या पद्धती बदलत आहेत. सोशल मीडिया, डिजिटल सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे उत्सव अधिक व्यापक झाला आहे. अनेक मंदिरांमधील जन्माष्टमीचे कार्यक्रम ऑनलाइन प्रसारित केले जातात. मात्र आधुनिकता स्वीकारताना आपल्या परंपरांचा मूळ अर्थ विसरता कामा नये. सण साजरा करण्यामागचा उद्देश केवळ सजावट, मोठा आवाज किंवा मनोरंजन नसून त्यामागील मूल्ये समजून घेणे हा असावा. जन्माष्टमीच्या दिवशी पर्यावरणपूरक सजावट करणे, प्लास्टिकचा कमी वापर करणे, अनावश्यक ध्वनिप्रदूषण टाळणे आणि अन्नाची नासाडी न करणे आवश्यक आहे. गरजू लोकांना अन्न किंवा आवश्यक वस्तू देऊन सण साजरा केला तर त्याला अधिक सामाजिक अर्थ प्राप्त होतो.
श्रीकृष्णाचे जीवन आपल्याला अनेक जीवनमूल्ये शिकवते. सत्य, धर्म, कर्तव्य, प्रेम, मैत्री, धैर्य, विवेक, संयम आणि आत्मविश्वास ही त्यांच्या शिकवणीतील महत्त्वाची मूल्ये आहेत. श्रीकृष्णाने संकटांपासून पळून जाण्याऐवजी त्यांचा सामना केला. त्यांनी परिस्थितीनुसार योग्य निर्णय घेतले. त्यामुळे जीवनात कोणतीही समस्या आली तरी शांतपणे विचार करून योग्य मार्ग निवडणे आवश्यक आहे. त्याने अर्जुनाला कर्म करण्याचा संदेश दिला. याचा अर्थ मनुष्याने आपल्या जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पार पाडाव्यात. यश-अपयशाची चिंता न करता प्रयत्न करत राहणे आवश्यक आहे. हा विचार आजच्या स्पर्धात्मक जीवनातही अत्यंत उपयुक्त आहे.
श्रीकृष्ण जन्माष्टमी हा केवळ भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्माचा उत्सव नाही, तर धर्माचा अधर्मावर, सत्याचा असत्यावर आणि न्यायाचा अन्यायावर होणाऱ्या विजयाचे प्रतीक आहे. श्रीकृष्णाचे जीवन आपल्याला प्रेमाने जगण्याबरोबरच अन्यायाविरुद्ध धैर्याने उभे राहण्याची प्रेरणा देते. बालकृष्णाच्या निरागस बाललीला आपल्याला आनंद देतात, राधाकृष्णाचे नाते भक्ती आणि समर्पणाचा संदेश देते, सुदामा-कृष्णाची मैत्री खरी मैत्री शिकवते, कंसवध अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करण्याची प्रेरणा देतो आणि भगवद्गीतेतील उपदेश कर्तव्यनिष्ठ जीवनाचा मार्ग दाखवतो. म्हणूनच जन्माष्टमीच्या दिवशी आपण केवळ पूजा, उपवास आणि उत्सव न करता श्रीकृष्णाच्या विचारांचा आपल्या जीवनात स्वीकार करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. प्रत्येकाने सत्याचा मार्ग स्वीकारावा, आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडावे, गरजू व्यक्तींना मदत करावी, निसर्गाचा आदर करावा आणि समाजात प्रेम व बंधुभाव वाढवावा.
जेव्हा जेव्हा समाजात अधर्म आणि अन्याय वाढतो, तेव्हा सत्य आणि धर्माच्या मार्गावर चालण्याची जबाबदारी प्रत्येकाची असते, हा श्रीकृष्णाच्या जीवनातून मिळणारा महत्त्वाचा संदेश आहे. म्हणूनच श्रीकृष्ण जन्माष्टमी हा भारतीय संस्कृतीतील एक आनंददायी, भक्तिमय आणि प्रेरणादायी सण आहे. श्रीकृष्णाच्या विचारांनी आपले जीवन उजळून निघावे आणि समाजात सत्य, प्रेम, शांती व सद्भावना नांदावी, हीच जन्माष्टमीच्या निमित्ताने प्रार्थना.
