योगामध्ये चित्तवृत्ती निरोधासाठी ‘अभ्यास’

• डॉ. मनाली महेश पवार

प्रत्येक क्षणी सजग राहणे, मनाला योग्य दिशेने नेणे, यम-नियमांचे पालन करणे, ध्यान आणि आत्मचिंतन करणे हे सर्व अभ्यासाचेच विविध पैलू आहेत. अशा दृढ आणि सातत्यपूर्ण अभ्यासाच्या बळावर साधक चित्तवृत्तींचा निरोध साधून योगाच्या अंतिम ध्येयाकडे म्हणजे आत्मसाक्षात्काराकडे वाटचाल करू शकतो.

पतंजली योगदर्शनामध्ये योगाची व्याख्या ‘योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः’ अशी केली आहे. म्हणजे चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध किंवा नियंत्रण हीच योगाची अवस्था होय. मानवी मन सतत विविध विचार, भावना, इच्छा, स्मृती आणि कल्पनांच्या प्रभावाखाली कार्यरत असते. या सततच्या चंचलतेमुळे मन अस्थिर होते आणि दुःख, ताण, चिंता यांचा अनुभव येतो. या चित्तवृत्तींचा निरोध साधण्यासाठी महर्षी पतंजली यांनी दोन प्रमुख साधने सांगितली आहेत- अभ्यास आणि वैराग्य
योगसूत्र (1.12) मध्ये म्हटले आहे-
‘अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः।’
म्हणजे चित्तवृत्तींचा निरोध अभ्यास आणि वैराग्य यांच्या साहाय्याने साध्य होतो. यांपैकी अभ्यास हा सकारात्मक आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न आहे, तर वैराग्य हे आसक्तीचा त्याग करण्याचे साधन आहे. चित्तशुद्धी आणि आत्मसाक्षात्काराच्या मार्गावर अभ्यासाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे.

अभ्यासाची व्याख्या
पतंजली योगसूत्र (1.13) मध्ये अभ्यासाची व्याख्या पुढीलप्रमाणे दिली आहे-
‘तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः।’
याचा अर्थ, चित्ताची स्थिरता प्राप्त करण्यासाठी जो सातत्यपूर्ण प्रयत्न केला जातो त्याला अभ्यास म्हणतात.
येथे स्थिती म्हणजे चित्ताची एकाग्र आणि शांत अवस्था. मनाला वारंवार एका ध्येयाकडे नेणे, त्याला स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न करणे आणि योगमार्गावर सातत्य राखणे म्हणजे अभ्यास होय. अभ्यास हा केवळ आसन किंवा प्राणायाम करण्यापुरता मर्यादित नसून तो संपूर्ण जीवनपद्धतीशी संबंधित आहे. शरीर, मन, बुद्धी आणि आत्मा यांचे संतुलन साधण्यासाठी केलेला नियमित आणि जागरूक प्रयत्न म्हणजे अभ्यास.

अभ्यासाचे स्वरूप
अभ्यास हा एक दिवसात किंवा काही दिवसांत प्राप्त होणारा परिणाम नसून ती एक निरंतर प्रक्रिया आहे. मनाची चंचलता कमी करून त्याला योग्य दिशेने वळविण्याचे कार्य अभ्यास करतो.

अभ्यासाची काही वैशिष्ट्ये

1. सातत्य

• अभ्यासामध्ये नियमितता अत्यंत आवश्यक आहे. एखादी साधना काही दिवस करून नंतर सोडून दिल्यास अपेक्षित परिणाम मिळत नाहीत. नियमित प्रयत्नांमुळे मन हळूहळू स्थिर होत जाते.

1. धैर्य

• योगमार्गावर त्वरित परिणाम मिळतीलच असे नाही. त्यामुळे साधकाने संयम आणि धैर्य राखणे आवश्यक आहे.

1. श्रद्धा

• साधनेबद्दल विश्वास असणे आवश्यक आहे. श्रद्धेमुळे अभ्यासामध्ये उत्साह आणि दृढता टिकून राहते.

1. एकाग्रता

• अभ्यास करताना मनाचे लक्ष साधनेकडे असावे. विखुरलेले मन अभ्यासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम करते.

1. सकारात्मकता

• अभ्यास हा मनावर जबरदस्ती करण्याचा प्रयत्न नसून त्याला योग्य दिशेने विकसित करण्याची प्रक्रिया आहे.

दृढ अभ्यासाची लक्षणे
पतंजली योगसूत्र (1.14) मध्ये म्हटले आहे-
‘स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः।’
म्हणजे अभ्यास दीर्घकाळ, निरंतर आणि श्रद्धेने केला असता तो दृढ बनतो.
या सूत्रामध्ये अभ्यासाचे तीन महत्त्वाचे घटक स्पष्ट केले आहेत.

1. दीर्घकाल

• साधना दीर्घकाळ केली पाहिजे. अल्पकालीन प्रयत्नांमुळे स्थायी परिवर्तन घडत नाही.

1. नैरन्तर्य

• अभ्यासात खंड पडू नये. सातत्य हे यशाचे प्रमुख रहस्य आहे.

1. सत्कारभाव

• अभ्यास आदर, श्रद्धा आणि प्रेमाने केला पाहिजे. केवळ कर्तव्य म्हणून केलेली साधना फारशी फलदायी ठरत नाही.

चित्तवृत्ती निरोधामध्ये अभ्यासाचे महत्त्व
चित्ताचे स्वरूप चंचल आहे. ते सतत बाह्य विषयांकडे आकर्षित होत असते. अभ्यासामुळे मनाला पुन्हा पुन्हा योग्य दिशेकडे नेले जाते.

1. मनाची स्थिरता

• नियमित अभ्यासामुळे मनातील अस्थिरता कमी होते आणि एकाग्रता वाढते.

1. संस्कारांची निर्मिती

• सतत केलेल्या कृतींमुळे मनामध्ये नवीन संस्कार निर्माण होतात. सकारात्मक अभ्यासामुळे चांगले संस्कार दृढ होतात.

1. विकारांचे शमन

• काम, क्रोध, लोभ, मोह यांसारख्या विकारांची तीव्रता कमी करण्यास अभ्यास मदत करतो.

1. आत्मनिरीक्षण

• अभ्यासामुळे व्यक्ती स्वतःच्या विचारांचे आणि भावनांचे निरीक्षण करू लागते.

1. समाधीकडे वाटचाल

• अभ्यासामुळे चित्त एकाग्र होऊन पुढे ध्यान आणि समाधीची अवस्था प्राप्त होते.

अभ्यासाचे प्रकार
योगशास्त्रामध्ये अभ्यासाचे विविध प्रकार आढळतात.

1. शारीरिक अभ्यास

• आसन, प्राणायाम, शुद्धिक्रिया इत्यादींचा समावेश होतो. यामुळे शरीर निरोगी आणि स्थिर बनते.

1. मानसिक अभ्यास

• धारणा, ध्यान, जप, स्वाध्याय यांद्वारे मनाचे प्रशिक्षण केले जाते.

1. नैतिक अभ्यास

• यम आणि नियमांचे पालन हादेखील अभ्यासाचाच भाग आहे.

1. आध्यात्मिक अभ्यास

• ईश्वरप्रणिधान, आत्मचिंतन, आत्मसाक्षात्कारासाठी केलेले प्रयत्न हे आध्यात्मिक अभ्यासामध्ये मोडतात.

अष्टांगयोग आणि अभ्यास
पतंजलींच्या अष्टांगयोगातील प्रत्येक अंग अभ्यासाचे स्वरूप दर्शविते.

• यम
• अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह यांचे पालन.
• नियम
• शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान यांचा अभ्यास.
• आसन
• स्थिर आणि सुखद आसनाचा नियमित सराव.
• प्राणायाम
• श्वासाचे नियमन करून मनाची स्थिरता साधणे.
• प्रत्याहार
• इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करणे.
• धारणा
• मन एका विषयावर केंद्रित करणे.
• ध्यान
• अखंड एकाग्रतेची अवस्था.
• समाधी
• चित्तवृत्तींचा पूर्ण निरोध आणि आत्मस्वरूपाची अनुभूती.

अभ्यासामध्ये येणारे अडथळे
योगमार्गावर साधकाला अनेक अडथळ्यांचा सामना करावा लागतो.

1. आळस

• साधना टाळण्याची वृत्ती.

1. संशय

• योगमार्गाबद्दल शंका निर्माण होणे.

1. प्रमाद

• निष्काळजीपणा आणि दुर्लक्ष.

1. अविरति

• विषयभोगांबद्दलची आसक्ती.

1. मानसिक अस्थिरता

• एकाग्रतेचा अभाव.

1. निराशा

• अपेक्षित परिणाम न मिळाल्यास उत्साह कमी होणे.
  अशा अडथळ्यांवर मात करण्यासाठी दृढ अभ्यास आवश्यक असतो.

अभ्यास आणि वैराग्य यांचा परस्परसंबंध
अभ्यास आणि वैराग्य ही दोन परस्परपूरक साधने आहेत. अभ्यास मनाला योग्य दिशेने नेतो, तर वैराग्य विषयांबद्दलची आसक्ती कमी करते. केवळ अभ्यास असून वैराग्य नसेल तर मन पुन्हा विषयांकडे धावू शकते. तसेच वैराग्य असून अभ्यास नसेल तर मनाची स्थिरता प्राप्त होऊ शकत नाही. म्हणूनच पतंजलींनी या दोन्हींचा समन्वय आवश्यक मानला आहे.

आधुनिक जीवनात अभ्यासाचे महत्त्व
आजच्या धावपळीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनामध्ये अभ्यासाची आवश्यकता अधिकच वाढली आहे.

• तणाव नियंत्रण
• ध्यान आणि प्राणायामाचा नियमित अभ्यास तणाव कमी करण्यास मदत करतो.
• मानसिक आरोग्य
• अभ्यासामुळे चिंता, नैराश्य आणि भावनिक असंतुलन कमी होऊ शकते.
• एकाग्रता वाढ
• विद्यार्थी, व्यावसायिक आणि संशोधकांसाठी अभ्यास अत्यंत उपयुक्त आहे.
• व्यक्तिमत्त्व विकास
• नियमित साधनेमुळे आत्मविश्वास, संयम आणि सकारात्मकता वाढते.
• जीवनशैली सुधारणा
• योगाभ्यासामुळे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य सुधारते.

अभ्यासाची उपयुक्त साधने
अभ्यास अधिक प्रभावी करण्यासाठी काही साधने उपयोगी ठरतात.
नियमित ध्यान, प्राणायाम, मंत्रजप, स्वाध्याय, सत्संग, योगासन, आत्मनिरीक्षण, दिनचर्येतील शिस्त या सर्व साधनांमुळे चित्ताची स्थिरता वाढण्यास मदत होते.
पतंजली योगदर्शनानुसार चित्तवृत्ती निरोधाचा मार्ग अभ्यास आणि वैराग्य यांमधून जातो. त्यापैकी अभ्यास हा योगसाधनेचा पाया मानला जातो. ‘तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः’ या सूत्रानुसार चित्त स्थिर करण्यासाठी सातत्यपूर्ण प्रयत्न म्हणजे अभ्यास होय. दीर्घकाळ, निरंतर आणि श्रद्धेने केलेला अभ्यास मनातील चंचलता कमी करून एकाग्रता, शांतता आणि आत्मज्ञानाकडे नेतो.
अभ्यास हा केवळ योगमॅटवर केला जाणारा सराव नसून तो जीवन जगण्याची एक पद्धत आहे. प्रत्येक क्षणी सजग राहणे, मनाला योग्य दिशेने नेणे, यम-नियमांचे पालन करणे, ध्यान आणि आत्मचिंतन करणे हे सर्व अभ्यासाचेच विविध पैलू आहेत. अशा दृढ आणि सातत्यपूर्ण अभ्यासाच्या बळावर साधक चित्तवृत्तींचा निरोध साधून योगाच्या अंतिम ध्येयाकडे म्हणजे आत्मसाक्षात्काराकडे वाटचाल करू शकतो.