- डॉ. मनाली महेश पवार
वैराग्यामुळे मनातील राग, द्वेष, मोह, आसक्ती आणि तृष्णा या गोष्टी कमी होतात. मन अंतर्मुख होते आणि ध्यानासाठी पात्र बनते. अशा प्रकारे वैराग्य हे योगमार्गातील केवळ एक साधन नसून चित्तवृत्ती निरोध, समाधी आणि कैवल्यप्राप्तीचा आधारस्तंभ आहे.
पतंजली योगसूत्रांमध्ये योगाची व्याख्या ‘योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः’ अशी दिली आहे. म्हणजेच चित्तातील वृत्तींचा निरोध करणे हेच योग होय. हा चित्तवृत्ती निरोध साधण्यासाठी महर्षी पतंजलींनी दोन प्रमुख साधने सांगितली आहेत- ‘अभ्यास आणि वैराग्य’
- अभ्यास आणि वैराग्य यांच्या साहाय्याने चित्तवृत्तींचा निरोध होतो. अभ्यासामुळे मन एका विषयावर स्थिर होते, तर वैराग्यामुळे विषयांबद्दलची आसक्ती कमी होते. त्यामुळे मन बाह्य विषयांपासून परावृत्त होऊन आत्मस्वरूपाकडे वळते. योगमार्गात वैराग्याला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे.
वैराग्याची व्याख्या
पतंजली योगसूत्रामध्ये वैराग्याची व्याख्या पुढीलप्रमाणे केली आहे-
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥1.15॥
- प्रत्यक्ष अनुभवलेले (दृष्ट) आणि शास्त्रांनी वर्णन केलेले (अनुश्रविक) विषय यांच्याविषयी तृष्णा नष्ट झालेली असणे म्हणजे वैराग्य होय.
- सामान्यतः वैराग्य म्हणजे संसार त्याग किंवा वस्तूंचा त्याग असे मानले जाते; परंतु योगशास्त्रानुसार वैराग्य म्हणजे वस्तूंचा नव्हे तर वस्तूंविषयी असलेल्या आसक्तीचा त्याग होय.
- एखादी वस्तू समोर आली तरी तिच्याविषयी आकर्षण निर्माण होऊ नये, ती मिळाली नाही तरी दुःख होऊ नये आणि मिळाली तरी अहंकार किंवा मोह निर्माण होऊ नये, ही वैराग्याची अवस्था आहे.
वैराग्याची आवश्यकता
- मानवी मन सतत विषयांकडे धावत असते. रूप, रस, गंध, स्पर्श आणि शब्द या पंचविषयांमध्ये मन गुंतलेले असते. विषयांचे चिंतन केल्याने त्यांच्याविषयी इच्छा निर्माण होते. इच्छा पूर्ण झाली नाही तर दुःख निर्माण होते आणि पूर्ण झाली तरी अधिक इच्छांचा जन्म होतो.
उदाहरणार्थ, एखादा सुंदर चित्रपट पाहिला की त्यातील पात्रांची आठवण मनात राहते. एखादे गाणे ऐकले की त्या गाण्याशी संबंधित अनेक स्मृती जागृत होतात. एखादा सुगंध आला की त्याच्याशी निगडित अनुभव आठवतात. अशा प्रकारे विषयांमुळे मन सतत अस्थिर राहते.
चित्तवृत्तींचा निरोध करायचा असेल तर विषय आणि त्यांच्याशी संबंधित स्मृती यांची पकड सैल करावी लागते. ही प्रक्रिया वैराग्यामुळेच शक्य होते.
विषय आणि अनुविषय
पतंजलींच्या भाषेत दृष्ट म्हणजे प्रत्यक्ष अनुभवलेले विषय आणि अनुविषय म्हणजे त्या विषयांशी संबंधित स्मृती, कल्पना किंवा भावना.
उदाहरणार्थ-
- एखादी व्यक्ती पाहणे हा विषय.
त्या व्यक्तीची आठवण, तिच्याबद्दलच्या भावना, कल्पना इत्यादी अनुविषय. - तसेच, गाणे ऐकणे हा विषय.
गाण्याशी संबंधित आठवणी अनुविषय. - सुगंध अनुभवणे हा विषय.
त्या सुगंधाशी निगडित व्यक्ती किंवा घटना आठवणे हा अनुविषय.
मन विषयांपेक्षा अनुविषयांमध्ये अधिक अडकते. त्यामुळे योगी विषय आणि अनुविषय दोन्हींच्या आकर्षणापासून स्वतःला मुक्त करण्याचा प्रयत्न करतो.
वशीकार संज्ञा वैराग्य
पतंजलींनी वैराग्याला वशीकार संज्ञा असे म्हटले आहे. वशीकार म्हणजे स्वतःच्या ताब्यात असणे. ज्याने आपल्या मनावर, इंद्रियांवर आणि इच्छांवर नियंत्रण मिळवले आहे त्याला वशीकार वैराग्य प्राप्त होते. अशा व्यक्तीला विषय दिसतात, ऐकू येतात किंवा अनुभवाला येतात; परंतु त्यांच्यामुळे मन विचलित होत नाही. विषयांचा अनुभव घेत असतानाही तो अंतर्मुख राहतो. वैराग्य म्हणजे विषयांपासून पळ काढणे नाही, तर विषयांच्या उपस्थितीतही त्यांच्यापासून स्वतंत्र राहण्याची क्षमता होय.
वैराग्याचे प्रकार
योगशास्त्रात वैराग्याचे मुख्यतः दोन प्रकार सांगितले आहेत-
- अपर वैराग्य
- हे प्रारंभिक किंवा कनिष्ठ वैराग्य आहे. यामध्ये साधक विषयांच्या दोषांचे चिंतन करून त्यांच्याविषयीची आसक्ती कमी करतो.
उदाहरणार्थ-
भोग क्षणिक आहेत.
शरीर नश्वर आहे.
संपत्ती कायमची नाही.
सुख-दुःख परिवर्तनशील आहे.
या विचारांमुळे विषयांवरील आकर्षण कमी होते. परंतु त्यांचे बीज पूर्णतः नष्ट होत नाही.
- पर वैराग्य
पतंजली योगसूत्र (1.16) मध्ये पर वैराग्याचे वर्णन केले आहे-
अर्थ – पुरुष (आत्मा) याचे ज्ञान झाल्यानंतर त्रिगुणांविषयीसुद्धा वैतृष्ण्य निर्माण होणे म्हणजे पर वैराग्य.
ही वैराग्याची सर्वोच्च अवस्था आहे. येथे साधकाला आत्मसाक्षात्कार झालेला असतो. त्यामुळे जगातील कोणत्याही वस्तूविषयी, सुखाविषयी किंवा स्वर्गीय भोगांविषयी आकर्षण उरत नाही.
पर वैराग्याची वैशिष्ट्ये - विषयांबद्दल पूर्ण अनासक्ती.
- सुख-दुःखात समभाव.
- राग-द्वेषाचा अभाव.
- अहंकाराचा नाश.
- आत्मस्वरूपात स्थिती.
- जन्म-मृत्यूच्या भयाचा अभाव.
- मुक्तीची अनुभूती.
वैराग्य आणि अभ्यास यांचा संबंध
पतंजलींनी अभ्यास आणि वैराग्य यांना पक्ष्याच्या दोन पंखांशी तुलना केली आहे.
अभ्यासाशिवाय वैराग्य असेल तर मन जड होऊ शकते. वैराग्याशिवाय अभ्यास असेल तर मन पुन्हा विषयांकडे आकर्षित होते. अभ्यास मनाला एका ठिकाणी स्थिर करते, तर वैराग्य मनाला विषयांपासून दूर ठेवते. त्यामुळे दोन्हींच्या समन्वयाने चित्तशुद्धी घडते.
वैराग्य प्राप्त करण्याची साधने
- विवेक
नित्य आणि अनित्य यांचा विचार करणे.
- जे नश्वर आहे त्यामध्ये स्थायी सुख मिळू शकत नाही हे समजणे.
- सत्संग
- संत, महात्मे आणि ज्ञानी व्यक्तींच्या सहवासामुळे वैराग्य दृढ होते.
- स्वाध्याय
- योग, वेदांत आणि आध्यात्मिक ग्रंथांचे अध्ययन.
- ध्यान
- ध्यानामुळे मनाची अंतर्मुखता वाढते.
- ईश्वरप्रणिधान
- सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करण्याची भावना.
- मृत्यूचे चिंतन
- जीवनाची अनित्यता समजल्याने विषयांवरील मोह कमी होतो.
वैराग्याविषयी गैरसमज
अनेकांना वाटते की वैराग्य म्हणजे संसार सोडणे. परंतु योगशास्त्र असे मानत नाही.
वैराग्य म्हणजे घर सोडणे नाही. कुटुंबाचा त्याग करणे नाही. कर्तव्ये टाळणे नाही.
समाजापासून दूर जाणे नाही. खरे वैराग्य म्हणजे कर्तव्य करताना आसक्ती न ठेवणे.
राजा जनक यांचे जीवन याचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. राजसत्ता सांभाळूनही ते स्थितप्रज्ञ आणि वैराग्यवान होते.
- चित्तवृत्ती निरोधात वैराग्याची भूमिका
- चित्तातील वृत्तींचे मूळ राग, द्वेष, मोह आणि तृष्णा यांमध्ये असते.
- जेव्हा वैराग्य विकसित होते तेव्हा-
- इच्छा कमी होतात.
- स्मृतींचा प्रभाव कमी होतो.
- कल्पनांचे जाळे विरळ होते.
- मानसिक अस्थिरता कमी होते.
- मन शांत होते.
शांत मनामध्ये ध्यान सहज घडते. ध्यानातून समाधी प्राप्त होते आणि समाधीत चित्तवृत्तींचा पूर्ण निरोध होतो. म्हणूनच वैराग्य हे योगमार्गातील अनिवार्य साधन आहे.
आधुनिक जीवनात वैराग्य
आजच्या काळात माणूस भौतिक सुखांच्या मागे धावत आहे. मोबाईल, सोशल मीडिया, पैसा, प्रसिद्धी आणि स्पर्धा यांमुळे मन अधिक चंचल झाले आहे.
अशा परिस्थितीत वैराग्याची गरज अधिक आहे.
- आधुनिक वैराग्य म्हणजे
- तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर.
- अनावश्यक इच्छांवर नियंत्रण.
- तुलना आणि स्पर्धेपासून मुक्तता.
- मानसिक संतुलन राखणे.
- अंतर्मनाशी संवाद साधणे.
यामुळे जीवन अधिक शांत, समाधानी आणि आनंदी होते.
पतंजली योगदर्शनानुसार चित्तवृत्ती निरोधासाठी अभ्यास आणि वैराग्य ही दोन मूलभूत साधने आहेत. वैराग्य म्हणजे विषयांचा त्याग नसून विषयांबद्दलच्या तृष्णेचा त्याग होय. वशीकार वैराग्यामुळे मन आणि इंद्रिये साधकाच्या नियंत्रणात येतात. पुढे आत्मज्ञानातून प्राप्त होणारे पर वैराग्य साधकाला गुणातीत अवस्थेकडे घेऊन जाते.
वैराग्यामुळे मनातील राग, द्वेष, मोह, आसक्ती आणि तृष्णा या गोष्टी कमी होतात. मन अंतर्मुख होते आणि ध्यानासाठी पात्र बनते. अशा प्रकारे वैराग्य हे योगमार्गातील केवळ एक साधन नसून चित्तवृत्ती निरोध, समाधी आणि कैवल्यप्राप्तीचा आधारस्तंभ आहे. त्यामुळे प्रत्येक योगसाधकाने अभ्यासाबरोबरच वैराग्याचा सातत्याने विकास करणे आवश्यक आहे.
