31.5 C
Panjim
Tuesday, December 1, 2020

डॉ. भालचंद्र नेमाडे यांना ज्ञानपीठ

मराठी साहित्यविश्वात आनंदाची लाट
देशीवादाचे खंदे समर्थक, ‘कोसला’ पासून ‘हिंदू’ पर्यंतच्या मराठीतील गाजलेल्या साहित्यकृतींचे निर्माते, ज्येष्ठ साहित्यिक डॉ. भालचंद्र नेमाडे यांना साहित्यातील सर्वोच्च मानला जाणारा ज्ञानपीठ पुरस्कार काल जाहीर झाला. वि. स. खांडेकर, कुसुमाग्रज आणि विंदा करंदीकर यांच्यानंतर नेमाडे हे मराठीतील हा पुरस्कार प्राप्त करणारे चौथे साहित्यिक ठरले आहेत. नेमाडे यांना ज्ञानपीठ जाहीर झाल्याच्या वार्तेने मराठी साहित्यविश्वामध्ये आनंदाची लाट उसळली असून डॉ. नेमाडे हे पूर्वी गोवा विद्यापीठात इंग्रजी विभागप्रमुख होते व येथील कोकणी – मराठी साहित्यिकांशी त्यांचे स्नेहाचे संबंध होते, त्यामुळे गोव्यातील साहित्यविश्वातही अतिशय आनंद व्यक्त करण्यात येत आहे. यंदाचा ज्ञानपीठ हा पन्नासावा पुरस्कार असल्याने हा दुग्धशर्करायोग मानला जात आहे.ज्येष्ठ साहित्यिक डॉ. नामवर सिंह यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीने नेमाडे यांना ज्ञानपीठ सन्मानाने गौरविण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे मराठीच्या शिरपेचात पुन्हा एकदा मानाचा तुरा खोवला गेला आहे.
नेमाडे यांची ‘कोसला’ ही पहिलीच कादंबरी प्रचंड गाजली. मराठी साहित्यविश्वामध्ये तिने लोकप्रियतेचा उच्चांक गाठला. अलीकडेच तिची सुवर्णमहोत्सवी आवृत्ती प्रकाशित करण्यात आली आहे. मराठी साहित्यातील ती एक मापदंड मानली जाते. त्यानंतर बिढार, जरीला, झूल अशा कादंबर्‍या नेमाडे यांनी लिहिल्या, त्यांचेही चांगले स्वागत झाले. अलीकडेच ‘हिंदू ः जगण्याची समृद्ध अडगळ’ ही महाकादंबरी नेमाडे यांनी लिहिली, तिच्यावरून साहित्यविश्वामध्ये वाद प्रतिवाद झडले.
समीक्षेच्या प्रांतातही नेमाडे यांची भूमिका गांभीर्याने घेतली जात असून देशीवादाचे ते करीत असलेले खंदे समर्थन आणि विविध व्यासपीठांवरून मराठी साहित्यव्यवहारासंदर्भात त्यांनी व्यक्त केलेली अत्यंत परखड मते यांचा पुरस्कार करणारा साहित्यप्रेमींचा मोठा वर्ग गेल्या पन्नास वर्षांत निर्माण झाला आहे.
‘‘विंदांच्या परंपरेचा पाईक’’
‘‘ज्ञानपीठ मिळाल्याचा मला आनंद आहे. मराठी माणसाच्या अभिरूचीचा मला अभिमान वाटतो, कारण त्यांनी माझे लेखन आजवर सहन केले. मला तुरुंगात जावे लागले नाही वा कोणी माझ्याविरोधात आंदोलनही केले नाही,’’ अशी मिश्कील प्रतिक्रिया डॉ. भालचंद्र नेमाडे यांनी ‘ज्ञानपीठ’ मिळाल्यानंतर व्यक्त केली. आपण विंदा करंदीकरांच्या आधुनिक परंपरेचे पाईक असून आजच्या साहित्यिकांनी ही परंपरा पुढे न्यावी, असे प्रतिपादन त्यांनी केले.
अल्पपरिचय
भालचंद्र वनाजी नेमाडे
जन्म  :२७ मे १९३८, सांगवी, जि. जळगाव
शिक्षण : पुणे विद्यापीठातून बी. ए. (भाषाशास्त्र) (१९६१), मुंबई विद्यापीठातून एम. ए. (इंग्रजी साहित्य) (१९६४),
पेशा : इंग्रजीचे प्राध्यापक. १९६५ ते १९७१ या काळात नगर, धुळे, औरंगाबादमध्ये इंग्रजीचे अध्यापन. गोवा विद्यापीठात इंग्रजी विभागप्रमुख. तौलनिक साहित्याभ्यास विषयाच्या प्रमुखपदावरून मुंबई विद्यापीठातून निवृत्त.
कादंबर्‍या : ‘कोसला’ (१९६३), ‘बिढार’ (१९५७), ‘जरिला’ (१९७७), ‘झूल’ (१९७९), ‘हूल’, ‘हिंदू’ (२०१०)
कवितासंग्रह : ‘मेलडी’ (१९७०) आणि ‘देखणी’
समीक्षा :‘टीकास्वयंवर’, ‘साहित्याची भाषा’, ‘तुकाराम’ ‘द इन्फ्लुएन्स ऑफ इंग्लीश ऑन मराठी’
पुरस्कार : ‘टीकास्वयंवर’ ला साहित्य अकादमी पुरस्कार, ‘ज्ञानपीठ’.
मातृभाषेतील शिक्षणाचे खंदे पुरस्कर्ते
– विष्णू सूर्या वाघ (साहित्यिक, आमदार)
साठोत्तरी मराठी साहित्यात सृजनशीलतेचे नवे मानदंड प्रस्थापित करणारे ज्येष्ठ लेखक डॉ. भालचंद्र नेमाडे यांना मिळालेल्या पुरस्काराचा आनंद तमाम मराठी वाचकांसाठी वेगळ्या प्रकारचा आहे. लहान मुलांचे प्राथमिक शिक्षण त्यांच्या मातृभाषेतूनच झाले पाहिजे. मातृभाषा हेच मुलांसाठी विश्वाच्या व त्यातील गूढांच्या आकलनाचे प्रवेशद्वार आहे असे मत नेमाडेंनी जीवनभर ठामपणे मांडले. साहित्यात देशीवाद आणि शिक्षणात मातृभाषा यांचे अखंडपणे समर्थन करणार्‍या साहित्यिकाचा हा सन्मान नव्या लेखकांना प्रेरणादायी ठरेल.
नेमाडे यांना मिळालेला ‘ज्ञानपीठ’ हा केवळ मराठीचा सन्मान नाही, तर अक्षरविश्वात अभावानेच मांडण्यात येणार्‍या नैतिकतेच्या आग्रहाचा तो यथोचित गौरव आहे. मराठी साहित्यातील प्रस्थापित संकल्पनांच्या चौकटी मोडून, नवी शैली, नवा घाट आणि नवा विचार आणण्याचे काम नेमाडे यांनी वयाच्या अवघ्या पंचविसाव्या वर्षी ‘कोसला’ या कादंबरीद्वारे केले. ही कादंबरी सर्वसाधारण मराठी साहित्यप्रवाहाच्या बाहेरील उत्कृष्ट कादंबरी मानली जाते. पांडुरंग सांगवीकर व चांगदेव पाटील या त्यांच्या साहित्यातील नायकांनी स्वतःचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान निर्माण केले व टिकवून ठेवले. ‘देखणी’ व ‘मेलडी’ हे त्यांचे आशयगर्भ काव्यसंग्रह त्यांच्या प्रतिभेची उंची अधोरेखित करतात. ‘तुकाराम’ हा नेमाडे सरांच्या जिव्हाळ्याचा विषय. ‘टीकास्वयंवर’ ग्रंथातील त्यांच्या समीक्षालेखनाने देशीवादाचा नवा आयाम मराठी साहित्यात आणला. ‘हिंदू ः जगण्याची समृद्ध अडगळ’या त्यांच्या कादंबरीने धर्म आणि जीवन यासंबंधातील त्यांचे सूक्ष्म निरीक्षण साहित्याच्या पटलावर आणले.
नेमाडे नावाचा ‘राजा माणूस!’
– विश्राम गुप्ते (ज्येष्ठ साहित्यिक)
डॉ. भालचंद्र नेमाडेंना मिळालेले ‘ज्ञानपीठ’ ही मराठीतील आधुनिकतावादाला मिळालेली मान्यता आहे असे मला वाटते. यापूर्वी ज्या मराठी साहित्यिकांना हा सन्मान लाभला, त्यापैकी वि. स. खांडेकर आणि कुसुमाग्रज हे ‘क्लासिकल’ मानले गेलेले परंपरावादी लेखक होते. त्यानंतर विंदा करंदीकर यांच्यासारख्या आधुनिकतावादी साहित्यिकाला ‘ज्ञानपीठ’ सन्मान लाभला. आता नेमाडेंनाही ‘ज्ञानपीठ’ सन्मान घोषित होणे हा त्या आधुनिकतावादाचा गौरव आहे. ‘कोसला’ सारख्या कादंबरीत व्यक्त झालेल्या आधुनिक संवेदनशीलतेचा हा सन्मान आहे.
नेमाडे यांची मराठी भाषेबद्दलची आस्था सर्वविदित आहे. त्यामुळे खरे तर हा मराठी भाषेचा विजयोत्सव आहे. देशीवाद, सहिष्णुता यांचा त्यांनी सतत पुरस्कार केला. गेली पन्नास – साठ वर्षे ते लिहित आले आहेत. गोवा विद्यापीठाचे इंग्रजी विभागप्रमुख असताना त्यांचा येथील कोकणीप्रेमींशीही संबंध आला. ते कोकणी माणसाशीही नेहमी प्रेमाने वागायचे. त्यांना कोकणी आवडायचे. तेवढा उमदेपणा त्यांच्यापाशी आहे. अशा उमद्या माणसाचा हा सन्मान आहे. साहित्य संमेलनांसंबंधी त्यांनी जी भूमिका मांडली, ती खरीच आहे. साहित्य संमेलनांतून साहित्य घडत नसते. तेथील मानपान, वादविवाद याचा साहित्याला काही फायदा होत नसतो हे त्यांचे मत योग्यच आहे. लेखकाची भूमिका महत्त्वाची असते. तो जीवनजाणिवांचा उद्गार असतो. आपण मात्र साहित्य संमेलनांची हौस करून टाकतो.
नेमाडे गोव्यात माझ्याकडे अनेकदा राहिलेले आहेत. आम्ही त्यांच्याकडे गेलेलो आहोत. वैयक्तिक आठवणी अनेक आहेत. ते गोव्यात असताना मी त्यांच्यासमवेत जायचो. आम्ही बराच गोवा त्या काळात फिरलो आहोत. तेरेखोलच्या किल्ल्यावर, बोंडला अभयारण्यात, तांबडी सुर्लाला तेव्हा आम्ही गेलो होतो असे आठवते. मी, ते आणि त्यांचा मुलगा मिळून बोंडलाला गेलो होतो. तेथील जंगलात झाडावरून त्यांच्या मुलाच्या अंगावर हिरवा साप पडला. नंतर एक वडाचे झाड होते, त्याच्या पारंब्यांना मी लटकलो असता खाली पडलो. त्या दोन्ही प्रसंगी त्यांना फार काळजी वाटली होती. ते मुळात एक चांगले माणूस आहेत. एक लोभस असे ते व्यक्तिमत्त्व आहे. अनेकदा ते लेखकांच्या छान नकला वगैरे करतात. गाडगिळांच्या नवकथा या नकली कथा आहेत वगैरे स्पष्ट मते ते मांडतात.
‘कोसला’ ते ‘हिंदू’ या त्यांच्या लेखन प्रवासात काळ बदलला आहे. पन्नास वर्षांपूर्वीचा पांडुरंग सांगवीकर आजच्या काळात कसा राहील? आज ज्याला त्याला पैसा कमवायचा आहे. त्यासाठी भटकणे भाग आहे. सारी व्यवस्थाच आज बदलून गेलेली आहे. त्यामुळे कुटुंबापासून वेगळे झालो तर यशस्वी होऊ ही आजची मानसिकता बनलेली आहे.
त्यांच्या ‘हिंदू’ वर मी प्रदीर्घ टीका लेख लिहिला होता. ते आता तो त्यांच्या पुस्तकात घेणार आहेत. परंपरानिष्ठांचा दृष्टिकोन त्यांनी ‘हिंदू’ मध्ये मांडला आहे असा आक्षेप मी त्या लेखात घेतला होता. काही असो, त्या कादंबरीची जी प्रचंड जाहिरातबाजी झाली, ती मराठीत अभूतपूर्व होती. मी त्यांनी त्या कादंबरीत मांडलेल्या भूमिकेला पूर्ण विरोध करतो, पण तरीही तो लेख त्यांनी आपल्या पुस्तकात समाविष्ट करायला घेतला आहे. परंपरावाद आज महत्त्वाचा नाही.
साहित्य समीक्षेला मोठे योगदान
– दामोदर मावजो (कोकणी साहित्यिक)
‘कोसला’ कार डॉ. भालचंद्र नेमाडे यांनी भारतीय साहित्य समीक्षेला फार मोठे योगदान दिले आहे. हे महत्त्वाचे काम करीत असतानाच त्यांनी कादंबरी लेखनाचे आव्हान यशस्वीपणे पेलले. खरे म्हणजे त्यांना यापूर्वीच ‘ज्ञानपीठ’ मिळायला हवे होते. गोव्यात असताना त्यांना डॉ. मनोहरराय सरदेसाई, पांडुरंग भांगी व र. वि. पंडित यांचे सान्निध्य लाभले. त्यामुळे भारतीय साहित्याला कोकणीने दिलेल्या योगदानाची त्यांना जाणीव झाली. गोव्यातून गेल्यावरही त्यांच्याशी माझे सलोख्याचे संबंध अजूनही आहेत. त्यामुळे त्यांना मिळालेल्या पुरस्काराचा अतीव आनंद मलाही होत आहे.

 

 

 

 

 

STAY CONNECTED

845FansLike
8,000SubscribersSubscribe

TOP STORIES TODAY

खाणप्रश्‍नी केंद्र सरकार सकारात्मक ः मुख्यमंत्री

>> ह्या आठवड्यात दोन वेळा होणार बैठका गोव्यातील बंद पडलेला खाण उद्योग पुन्हा सुरू करण्याबाबत केंद्र सरकार सकारात्मक असल्याची...

शाळा सुरू करताना…

विलास सतरकर(मुख्याध्यापक, डॉ. के. ब. हेडगेवार विद्यालय, बांबोळी) गोव्यात ऑनलाईन शिक्षण व्यवस्थितपणे चालू आहे आणि या कोविडच्या पार्श्‍वभूमीवर...

पीएमसी बँकेच्या ठेवीदारांची परवड

शशांक मो. गुळगुळे गेल्या १४ महिन्यांत पीएमसी बँकेकडून मिळालेल्या ‘शॉक’ने पाचजण मृत्युमुखी पडले, तर त्यांपैकी चार जणांनी जगण्यासाठी...

दुरपती

पौर्णिमा केरकर आम्ही घरी परतण्यासाठी उठलो. कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी शब्द नव्हते. मी तिला तिचं नाव विचारलं… तिनं सांगितलं...

कार्तिकातला दीपराग

मीना समुद्र आकाशातल्या नक्षत्रतारका सोनेरी वेष घालून पणतीच्या टोकावर विराजमान झाल्या आणि खाली यायला तयार नसलेल्या चांदण्यांना टुक्‌टुक्...

ALSO IN THIS SECTION

खाणप्रश्‍नी केंद्र सरकार सकारात्मक ः मुख्यमंत्री

>> ह्या आठवड्यात दोन वेळा होणार बैठका गोव्यातील बंद पडलेला खाण उद्योग पुन्हा सुरू करण्याबाबत केंद्र सरकार सकारात्मक असल्याची...

कोविडमुळे नुकसान झालेल्यांना १०० कोटींचे पॅकेज जाहीर करा

>> म्हापशातील बैठकीत दिगंबर कामत यांची मागणी कोविड काळात राज्य सरकार गोवा मुक्ती दिनाला साठ वर्षे पूर्ण होणार असल्याने...

नोकरभरतीसाठी अर्थसंकल्पात सरकारची तरतूद नाही ः कॉंग्रेस

मुख्यमंत्री डॉ. प्रमोद सावंत यांनी दहा हजार नोकर्‍या देण्याचे जाहीर केले आहे. परंतु, नोकर्‍या देण्यासाठी अर्थसंकल्पात आर्थिक तरतूद केलेली नाही. आगामी निवडणुकीत...

आंदोलक शेतकर्‍यांनी फेटाळला अमित शहांचा चर्चेचा प्रस्ताव

केंद्रीय कृषी कायद्यांविरोधात रस्त्यावर उतरलेल्या पंजाब आणि हरयाणातील शेतकर्‍यांचे काल चौथ्या दिवशीही दिल्ली सीमेवर आंदोलन सुरू होते. दरम्यान, केंद्रीय गृहमंत्री अमित शहा...

पेडण्यात ३५ लाखांचे अमली पदार्थ जप्त

गोवा पोलिसांच्या अमली पदार्थविरोधी विभागाने शनिवारी मध्यरात्री पेडणे तालुक्यात तीन ठिकाणी छापे टाकत अमली पदार्थ विक्रीमध्ये गुंतलेल्या ३ जणांना अटक केली. यावेळी...