- डॉ. मनाली महेश पवार
पावसाळ्यात हिरवाईसोबत उगवणारी ही साधीशी वनस्पती आपल्या पूर्वजांच्या आहारज्ञानाची आठवण करून देते. तिच्यात पोषण आहे, पारंपरिक औषधी महत्त्व आहे आणि स्थानिक जैवविविधतेशी जोडलेली सांस्कृतिक परंपराही आहे.
पावसाळा सुरू झाला की डोंगरकपारी, शेताच्या बांधावर, माळरानात आणि रस्त्याच्या कडेला अनेक रानवनस्पती डोकावू लागतात. त्यांपैकी काही वनस्पती केवळ तण म्हणून दुर्लक्षित केल्या जातात, तर काहींचे रूपांतर आपल्या पारंपरिक आहारातील पौष्टिक रानभाज्यांमध्ये होते. ‘टाकळा’ ही अशीच एक महत्त्वाची रानभाजी. ग्रामीण महाराष्ट्र, गोवा आणि भारतातील अनेक भागांत तिच्या कोवळ्या पानांची भाजी केली जाते. विशेष म्हणजे, ‘टाकळा’ ही केवळ भाजी नसून आयुर्वेदात औषधी वनस्पती म्हणूनही ओळखली जाते.
टाकळ्याचे शास्त्रीय नाव ‘कॅशिया टोरा’ असून आयुर्वेदात ती ‘चक्रमर्द’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये तिला ‘चाकवत’, ‘चकवड’, ‘पावड’, ‘चकुंदा’ इत्यादी नावांनी ओळखले जाते. ही साधारण 30-90 सें.मी. उंच वाढणारी, पावसाळ्यात सहज आढळणारी वनस्पती आहे. तिची पिवळी फुले आणि संयुक्त पाने हे तिचे वैशिष्ट्य आहे.
‘टाकळा’ म्हणजे नेमके काय?
टाकळा ही ‘फॅपेसी’/‘लेग्युमिनोसी’ कुळातील वनस्पती मानली जाते. उष्ण प्रदेशात भारतभर ती आढळते. पावसाळ्यात माळरानात, पडीत जमिनीत, शेताच्या बांधावर आणि इतर नैसर्गिक ठिकाणी ती मोठ्या प्रमाणावर उगवते. म्हणूनच ती बाजारात पिकवलेल्या भाज्यांपेक्षा निसर्गातून सहज उपलब्ध होणाऱ्या रानभाज्यांमध्ये गणली जाते.
टाकळ्याची कोवळी पाने भाजीसाठी वापरली जातात. पाने शिजवून त्यातील कडवटपणा काही प्रमाणात कमी केला जातो आणि त्यानंतर कांदा, लसूण, खोबरे, डाळ किंवा इतर स्थानिक घटकांसह भाजी केली जाते. काही प्रदेशांत टाकळ्याची पाने इतर रानभाज्यांबरोबरही मिसळून वापरली जातात.
परंतु येथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी- रानभाजी ओळखूनच गोळा करणे आवश्यक आहे. रस्त्याच्या कडेला, कीटकनाशकांची फवारणी झालेल्या शेताजवळ किंवा प्रदूषित ठिकाणी उगवलेली वनस्पती खाणे टाळावे.
टाकळ्याचे पोषणमूल्य
‘रानभाजी म्हणजे गरिबांचे अन्न’ अशी एक जुनी सामाजिक धारणा होती. प्रत्यक्षात अनेक रानभाज्यांमध्ये विविध सूक्ष्मपोषक आणि जैवसक्रिय घटक आढळतात. टाकळ्याच्या पानांमध्ये प्रथिने, तंतू, खनिजे आणि विविध वनस्पतीजन्य घटक असल्याचे अभ्यासातून दिसून आले आहे.
वेगवेगळ्या भौगोलिक प्रदेशांतून घेतलेल्या टाकळ्याच्या पानांच्या नमुन्यांमध्ये पोषणघटकांचे प्रमाण बदलताना आढळले. एका अभ्यासात काही नमुन्यांमध्ये प्रथिनांचे प्रमाण 15% पेक्षा जास्त आणि काही नमुन्यांमध्ये व्हिटॅमिन-‘सी’चे प्रमाण लक्षणीय आढळले. त्यामुळे टाकळ्याला केवळ पारंपरिक रानभाजी न मानता पौष्टिक पालेभाजी म्हणूनही अभ्यासण्याची गरज आहे.
टाकळ्याच्या पानांमध्ये तंतू असल्यामुळे पारंपरिक आहाराच्या दृष्टीने ती आहारातील विविधता वाढविण्यास मदत करू शकते. ताज्या पालेभाज्यांप्रमाणेच तिचे पोषणमूल्य वनस्पतीची अवस्था, जमिनीचा प्रकार, ऋतू आणि शिजवण्याच्या पद्धतीनुसार बदलू शकते.
आधुनिक संशोधनात टाकळ्याच्या पानांमध्ये फिनोलिक्स, फ्लेव्होनॉइड्स आणि एस्कॉर्बिक आम्ल यांसारख्या जैवसक्रिय घटकांची उपस्थितीही नोंदवली आहे.
आयुर्वेदातील ‘चक्रमर्द’
आयुर्वेदाच्या दृष्टीने टाकळ्याचे महत्त्व आणखी वेगळे आहे. टाकळ्याला ‘चक्रमर्द’ असे नाव दिले आहे. दाद किंवा त्वचाविकारांवरील उपयोगामुळे त्याला ‘दद्रुघ्न’ अशी पर्यायी संज्ञाही आढळते. आयुर्वेदातील द्रव्यगुणविज्ञानाच्या संदर्भामध्ये चक्रमर्दाची पाने, बी आणि मूळ यांचा उपयोग वर्णन केला आहे.
‘चक्रमर्दा’चे आयुर्वेदीय रसपंचक पुढीलप्रमाणे सांगितले जाते :
रस- कटु, गुण- लघु, रूक्ष, वीर्य- उष्ण, विपाक- कटु, दोषकर्म- कफ आणि वातशामक. मात्र विविध ग्रंथ, निघंटू आणि आधुनिक संदर्भांमध्ये वर्णनातील काही फरक आढळू शकतात. त्यामुळे औषधी उपयोग सांगताना पारंपरिक संदर्भ आणि आधुनिक वैज्ञानिक पुरावे यांची स्वतंत्रपणे चिकित्सा करणे आवश्यक आहे.
पचनसंस्थेसाठी ‘टाकळा’
आयुर्वेदात ‘चक्रमर्दा’च्या काही उपयोगांमध्ये रेचक व अनुलोमन अशी कर्मे नमूद आहेत. म्हणजेच योग्य पद्धतीने आणि योग्य प्रमाणात वापरल्यास मलप्रवृत्तीला चालना देण्याची क्षमता पारंपरिक ज्ञानात मानली गेली आहे.
मात्र याचा अर्थ असा नाही की बद्धकोष्ठतेवर प्रत्येक व्यक्तीने टाकळ्याचा औषधाप्रमाणे मोठ्या प्रमाणात वापर करावा. रानभाजी म्हणून योग्य प्रमाणात खाणे आणि औषधी स्वरूपात वनस्पतीचा वापर करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. विशेषतः बिया किंवा पानांचा औषधी अर्क, चूर्ण किंवा इतर औषधी मात्रा डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्याव्यात.
त्वचाविकारांमध्ये पारंपरिक महत्त्व
‘चक्रमर्दा’चा सर्वात प्रसिद्ध पारंपरिक उपयोग काही प्रकारच्या त्वचाविकारांमध्ये आढळतो. आयुर्वेदातील अनेक संदर्भांमध्ये चक्रमर्दाच्या बियांचा किंवा पानांचा बाह्य उपयोग वर्णन केला आहे. काही पारंपरिक प्रयोगांमध्ये बियांचा लेप किंवा पानांचा रस वापरला जातो.
आधुनिक संशोधनातही कॅशिया टोरामधील काही वनस्पतीजन्य घटकांमध्ये अँटीफन्गल, अँटीबॅक्टेरियल आणि अँटीऑक्सिडंट प्रकारच्या जैविक क्रियांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. मात्र प्रयोगशाळेतील किंवा प्राण्यांवरील निष्कर्ष म्हणजे माणसांमध्ये निश्चित उपचार सिद्ध झाला असे मानता येत नाही. त्यामुळे त्वचारोगासाठी डॉक्टरांचे निदान आणि योग्य उपचार महत्त्वाचे आहेत.
घरच्या स्वयंपाकात टाकळा
टाकळ्याची भाजी करताना सर्वप्रथम कोवळी, स्वच्छ आणि ओळख पटलेली पाने निवडावीत. पाने स्वच्छ पाण्यात धुऊन घ्यावीत. काही घरांमध्ये पाने थोडी उकळून किंवा वाफवून त्यातील कडवटपणा कमी केला जातो आणि पाणी काढून टाकले जाते. त्यानंतर फोडणी देऊन भाजी केली जाते.
टाकळ्याची भाजी बनवताना टाकळा + कांदा + लसूण + थोडे खोबरे + डाळ असा पारंपरिक संयोग केला तर चव आणि पोषण दोन्ही वाढते. काही ठिकाणी टाकळ्याची भाजी ज्वारी किंवा बाजरीच्या भाकरीसोबत खाल्ली जाते. ग्रामीण आहारातील हा संयोग विशेष महत्त्वाचा आहे, कारण विविध धान्ये, डाळी आणि पालेभाज्या यांचा एकत्रित वापर आहारातील पोषक घटकांची विविधता वाढवतो.
पावसाळ्यातील रानभाज्यांचे महत्त्व
पावसाळा हा रानभाज्यांचा ऋतू आहे. या काळात निसर्ग आपल्याला विविध प्रकारच्या पालेभाज्या सहज उपलब्ध करून देतो. टाकळा, तांदुळजा, मायाळू, भारंगी, अळू यांसारख्या स्थानिक वनस्पतींचे पारंपरिक आहारात स्थान आहे.
पूर्वीच्या पिढ्यांना परिसरातील वनस्पतींची ओळख आणि त्यांचे ऋतूनुसार उपयोग चांगले माहीत होते. आज शहरीकरणामुळे हे ज्ञान हळूहळू कमी होत आहे. त्यामुळे रानभाज्यांकडे केवळ ‘गावाकडचे अन्न’ म्हणून न पाहता स्थानिक जैवविविधतेचा आणि पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीचा भाग म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.
टाकळा आणि आधुनिक संशोधन
कॅशिया टोरावर गेल्या काही दशकांत अनेक प्रकारचा प्रयोगात्मक आणि पोषणविषयक अभ्यास झालेला आहे. नॅशनल मेडिसिनल प्लांट्स बोर्डच्या नोंदीनुसार कॅशिया टोराच्या पानांच्या पूरक सेवनावर मानवी अभ्यासही करण्यात आला असून त्या अभ्यासात काही सेफ्टी मार्क्समध्ये लक्षणीय प्रतिकूल बदल आढळले नाहीत. तसेच आधुनिक संशोधनामध्ये
अँटीफन्गल, अँटीऑक्सिडंट, अँटीमायक्रोबियल आणि इतर जैविक क्रियांचा अभ्यास झाला आहे. परंतु औषधी वनस्पती आणि सिद्ध औषध यामध्ये फरक आहे. प्रयोगशाळेतील निष्कर्षांवरून कोणत्याही रोगावर निश्चित उपचाराचा दावा करणे योग्य नाही. भविष्यात अधिक दर्जेदार क्लिनिकल चाचण्या झाल्यास टाकळ्याच्या संभाव्य आरोग्यविषयक उपयोगांबद्दल अधिक स्पष्ट माहिती मिळू शकते.
कोणत्या व्यक्तींनी काळजी घ्यावी?
रानभाजी पौष्टिक असली तरी प्रमाण महत्त्वाचे आहे. प्रथमच खाणाऱ्या व्यक्तीने मोठ्या प्रमाणात सेवन करण्याऐवजी थोड्या प्रमाणात सुरुवात करावी. गर्भवती महिला, लहान मुले, वृद्ध व्यक्ती, गंभीर आजार असलेले रुग्ण किंवा नियमित औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींनी टाकळ्याचा औषधी स्वरूपात वापर करण्यापूर्वी वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
विशेषतः बियांचे चूर्ण, काढा किंवा तीव्र किंवा एकवटलेला अर्क हा साध्या भाजीच्या सेवनापेक्षा वेगळा प्रकार आहे. अशा औषधी वापरासाठी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे.
तसेच चुकीची वनस्पती टाकळा समजून खाणे धोकादायक ठरू शकते. त्यामुळे अनुभवी व्यक्तीने ओळख पटवलेली वनस्पतीच वापरावी.
रानभाजीपासून औषधी वनस्पतीपर्यंत
टाकळ्याची खरी ओळख तिच्या या दुहेरी भूमिकेत आहे- ती अन्नही आहे आणि पारंपरिक औषधी द्रव्यही आहे. आयुर्वेदात आहार आणि औषध यांच्यातील संबंध अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. योग्य ऋतूत, योग्य प्रमाणात, योग्य व्यक्तीने आणि योग्य पद्धतीने घेतलेला आहार शरीरासाठी हितकारक ठरतो. त्यामुळे टाकळ्याची भाजी खाताना तिच्याकडे चमत्कारी औषध म्हणून पाहण्याची गरज नाही; उलट स्थानिक, ऋतुनिष्ठ आणि विविधतापूर्ण आहाराचा एक भाग म्हणून तिचा आस्वाद घ्यावा.
ते, तर आयुर्वेदिक परंपरेत चक्रमर्दाला विशेष औषधी स्थान आहे. या दोन्ही ज्ञानप्रवाहांचा समतोल विचार केल्यास टाकळ्याचे महत्त्व अधिक स्पष्ट होते.
आजच्या काळात आपण सुपरफूड शोधण्यासाठी जगभर फिरतो; पण आपल्या अंगणात, शेताच्या बांधावर आणि माळरानात उगवणाऱ्या अनेक रानभाज्यांकडे दुर्लक्ष करतो. टाकळा ही त्यापैकीच एक.
पावसाळ्यात हिरवाईसोबत उगवणारी ही साधीशी वनस्पती आपल्या पूर्वजांच्या आहारज्ञानाची आठवण करून देते. तिच्यात पोषण आहे, पारंपरिक औषधी महत्त्व आहे आणि स्थानिक जैवविविधतेशी जोडलेली सांस्कृतिक परंपराही आहे. म्हणूनच पुढच्या वेळी पावसाळ्यात शेताच्या बांधावर टाकळ्याची कोवळी पाने दिसली तर तिला केवळ रानात उगवलेले तण म्हणून न पाहता निसर्गाने दिलेली एक मौल्यवान रानभाजी म्हणून ओळखूया.
‘टाकळा- रानातून ताटात’ आलेली भाजी आणि ताटातून आपल्या पारंपरिक आरोग्यज्ञानाशी जोडणारा एक सुंदर दुवा आहे.
